Natuurmonumenten beheert niet alleen natuur maar ook erfgoed

07-12-2018

13.45

Aula

Het landschap bewaard

D.M. Purmer

prof.dr. J. Renes, prof.dr. J.C.A. Kolen

Faculteit der Geesteswetenschappen

Kunst, cultuur en geschiedenis

Promotie

Natuurmonumenten is vooral bekend als natuurbeheerder. Het promotieonderzoek van Michiel Purmer legt echter de nadruk op het cultureel erfgoed bij Natuurmonumenten. In vier voorbeeldgebieden in historisch perspectief onderzocht hij de rol van erfgoed in het beheer van de natuurgebieden. De belangstelling voor erfgoed in natuurgebieden is geen fenomeen van de laatste jaren, blijkt uit het onderzoek.

Al ver voor de Tweede Wereldoorlog was er nadrukkelijk aandacht voor erfgoed bij Natuurmonumenten. In 1949 bijvoorbeeld kocht Natuurmonumenten het Eerder Achterbroek bij Ommen niet zozeer vanwege de natuurwaarden, maar als zeldzaam voorbeeld van een kleinschalig ‘Saksisch’ cultuurlandschap. Behoud van dat landschap was het streven. De aandacht voor het erfgoedaspect van dit natuurterrein is sinds de aankoop continu aanwezig geweest, meer dan tot nog toe van natuurbeheerders bekend was.

Onderzoekmethodes erfgoedwereld
Door gebruik van methodes uit de erfgoedwereld biedt het onderzoek van Purmer een verrassende kijk op de gebieden van Natuurmonumenten. Veel Nederlandse natuurgebieden zijn in aanleg cultuurlandschappen met een lange ontwikkelingsgeschiedenis. Het leidde tot een gelaagd landschap, vol met sporen uit het verleden. Het zou goed zijn rekening te houden met de historische gelaagdheid in de Nederlandse natuur. Purmer: “Mijn onderzoek benadrukt de historische gelaagdheid van Nederlandse natuurgebieden en presenteert een toetsingskader om ingrepen in het landschap te beoordelen. Uitgangspunt is dat Nederlandse natuurgebieden een combinatie zijn van zowel natuur als cultuur.” Een interessante constatering, nu wildernisnatuur weer aan populariteit wint in Nederland, waarbij erfgoed ondergeschikt lijkt aan de natuurwaarden.

Natuur- of erfgoedbeheerder
Het onderzoek illustreert dat Natuurmonumenten een van de grootste erfgoedbeheerders van Nederland is. In natuurgebieden bevindt zich een staalkaart van typisch Nederlandse landschappen, compleet met gebouwen zoals landhuizen, forten en boerderijen naast vele archeologisch waardevolle terreinen. Purmer: “Mijn onderzoek beschouwt Natuurmonumenten als erfgoedbeheerder in historisch perspectief met nadruk op landschappelijk erfgoed. Landelijk lijken periodes met meer en minder aandacht voor erfgoed elkaar af te wisselen, met een tegenstelling tussen natuur en cultuur eind twintigste eeuw. Als reactie hierop is er nu weer toenemende aandacht voor erfgoed bij Natuurmonumenten. In de vier voorbeeldgebieden blijkt echter vooral het gekozen natuurbeeld gevolgd te zijn. Waar dat natuurbeeld aansloot bij het historische landschap, bijvoorbeeld in het Zuid-Limburgse Geuldal, blijkt er consequent aandacht te zijn geweest voor het erfgoed van de natuurgebieden.”