Spindoctors en trollen bestonden al in de Gouden Eeuw

12-02-2019

13.45

Aula

Spindoctors van de Gouden Eeuw

J.M.M. Haverkate

prof.dr. I.B. Leemans, copromotor dr. D.M.L. Onnekink

Faculteit der Geesteswetenschappen

Kunst, cultuur en geschiedenis

Promotie

Via een dubbele woordvoering - officieel en anoniem - probeerden stadsregenten van de drie steden in de staat Overijssel ten tijde van de Republiek der Verenigde Nederlanden met een pamfletstrijd hun eigen publieke opinies te creëren. In officiële pamfletten vroegen zij hun achterban om een redelijk oordeel over hun politieke beleid, terwijl zij met anonieme pamfletten het gewenste publieksoordeel via fictieve personages (trollen) en zelfbedachte verhalen aan de man probeerden te brengen. Door hun beroep op het publiek riepen zij de publieke opinie als politieke autoriteit in het leven. Daarmee legden zij de grondslag van de nationale publieke opinie en democratische rechtstaat die aan het einde van de 18e eeuw ontstond. Dit blijkt uit het promotieonderzoek van Jan Haverkate.

Mediaoorlog
Deze vergeten mediaoorlog (1654-1675) uit de Gouden Eeuw kwam voort uit een scheuring in het landsbestuur van Overijssel, een van de zeven aangesloten staten van de Republiek. Haverkate: “Nadat alle bemiddelingspogingen waren mislukt, besloten de strijdende partijen om via pamfletten een beroep te doen op de publieke opinie. Anders dan elders in Europa, waar het publieke debat voortkwam uit conflicten tussen vorst en parlement, ontstond het in de Republiek uit conflicten tussen overheden in de aangesloten staten.”

Pamflet als communicatiemiddel
Het gedrukte pamflet werd het communicatiemedium waarmee de partijen het gewestelijke publieke debat voerden. Het politieke beginsel waarop de steden zich in deze periode beriepen, was dat niemand met meerderheid van stemmen van zijn rechten kon worden beroofd.  Aan het einde van de achttiende eeuw ontstond daaruit een bovengewestelijke politieke stroming (de Patriottenbeweging) die benadrukte dat deze rechten voor iedereen moesten gelden. “Daarmee legde zij de grondslag voor een territoriale democratische rechtstaat en een nationale publieke opinievorming die uitmondde in de oprichting van onafhankelijke nationale nieuws- en opiniebladen”, aldus Haverkate.

Openbare meningsvorming
Haverkate laat zien dat openbare meningsvorming en democratische staatsvorming in het ontstaan van Nederland als natiestaat twee onlosmakelijk met elkaar verbonden processen zijn. “Het publieke debat begon tijdens de Middeleeuwen in de door burgers bestuurde handelssteden van de Bourgondische Nederlanden en werd gevoerd in mondelinge lokale netwerken, zo nodig ondersteund door handgeschreven documenten.” Na de erkenning van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden in 1648 werd het publieke debat opgeschaald naar het bereik van het gewest waarin deze steden waren gelegen. 

Meer informatie over het proefschrift in DARE