De revolutie van het gevoel

21-10-2020

13.45

Online

Gespierde Zielen

C.H.H. de Vries

prof.dr. I.B. Leemans, dr. G.J. Johannes, dr. E. Hagen

Faculteit der Geesteswetenschappen

Wijsbegeerte

Promotie

Het promotieonderzoek van Cor de Vries sluit aan bij het onderzoek naar de rol van emoties en emotionaliteit in de sociaal-maatschappelijke en politieke processen die in de tweede helft van de achttiende eeuw plaatsvinden. Een periode die bekend staat als het revolutietijdperk.

Johannes Lublink (1736-1816), koopman, filosoof, publicist, genootschapsman en politicus, was in alle opzichten een exponent van de ‘gevoelige’ Verlichting. In zijn werk staat het belang van de ‘zachte’ gevoelens centraal. Het vermogen om zich met de medemens te ‘identificeren’, het vermogen tot empathie, wordt door hem gepropageerd als essentiële voorwaarde om tot een betere samenleving te komen. Een empathisch mens voelt de behoeften van de noodlijdende medemens en handelt naar die gevoelens. Hij presenteert die boodschap niet als iets nieuws, maar als een boodschap die ook in het Nieuwe Testament staat. 

Genootschappen als middel tot verandering
Nederland raakt in de achttiende eeuw als grootmacht steeds verder achterop en de kloof tussen rijk en arm neemt toe. Hervormingen zijn noodzakelijk, maar de versnipperde en slecht functionerende overheid komt niet tot initiatieven. De burgerij neemt nu zelf het initiatief in handen en begint zich te verenigen in genootschappen die niet alleen ideeën spuien, maar ook zelf taken in de publieke ruimte op zich nemen. Daarbij worden gevestigde belangen regelmatig aangevallen. In deze genootschappen is Lublink een drijvende kracht en speelt hij een rol als ideoloog, initiatiefnemer en organisator.

Zo is hij onder meer oprichter van de Maatschappij tot Redding van Drenkelingen, de Oeconomische Tak en de Kweekschool voor de Zeevaart. Zijn gevoelsethiek is gericht op het algemeen welzijn, maar staat vooral in dienst van de verheffing van de lagere sociale klassen. Die gerichtheid is een van de grote vernieuwingen van de Nederlandse genootschapscultuur. De genootschappen, vaak bevolkt door de intellectuele elite van de stad, vormen pressiegroepen waarin ze de overheid ongevraagd over allerlei onderwerpen advies geven. Het feit dat het overgrote gedeelte van Lublinks genootschappen een dissenterse geloofsovertuiging heeft, laat zien dat een vrijzinnige geloofshouding een belangrijke drijfveer is om zich bij deze beweging aan te sluiten.

Menslievendheid als politiek ideaal
Wanneer de situatie in het land tijdens de Vierde Engelse Oorlog (1780-1784) nog verder verslechtert, vindt er in de genootschappen van Lublink een politiseringsproces plaats waarbij Lublink’s menslievende idealen onderdeel worden van het politieke debat. Lublink en zijn genootschappen zetten zich na de Bataafse Revolutie van 1795 massaal in om hun idealen via de politiek te verwezenlijken. Lublink behoort tot de eerste lichting democratisch gekozen volksvertegenwoordigers in Nederland en zet zich gedurende tien jaar in voor een humane samenleving en werkt hij aan verbeteringen op het gebied van onderwijs, ‘oeconomie’, armenzorg, justitie en gezondheidszorg.

Verder is hij bijzonder actief op het gebied van de culturele eenwording van het land. Met hart en ziel zet hij zich in voor het verbeteren van het lot van de allerarmsten in de samenleving. In zijn politieke redevoeringen benadrukte hij dat iedere vooruitgang van het welzijn van de minder bevoorrechte medemens hem tot tranen roert.  Zijn idealen zijn nu onderdeel van de Bataafse politiek en worden opgenomen in de grondwet: ‘doe aan anderen, ten allen tyde, zoo veel goeds, als gy in gelyke omstandigheden van hun zoudt wenschen te ontvangen.’ Hij zet zich in voor een samenleving van gevoelige en maatschappelijk betrokken burgers. Deze houding stuit regelmatig op weerstand. Daarom zijn er ‘Gespierde Zielen’ vereist om deze veranderingen met hem door te voeren. Die inzet levert hem de bijnaam ‘vader Lublink’ op.

Meer informatie over het proefschrift

Livestream: https://www.youtube.com/channel/UCnN8TaVYe83472ewz9CH9HA